Participatie: Het ongrijpbare grijpbaar maken

Het ongrijpbare grijpbaar maken

In Vrieheide, een wijk in de stad Heerlen, slaat een groep particuliere eigenaren de handen ineen om hun bijdrage te leveren aan de uitvoering van het masterplan ‘Buurtbusiness, Energie voor Vrieheide’. Ze richten de Coöperatie Vrieheide op ter ondersteuning van sociale, maatschappelijke en economische participatie in hun wijk.
Burgers die werken aan de uitvoering van iets dat tot voor kort nog gezien werd als het terrein van overheden, woningcorporaties, institutionele beleggers en projectontwikkelaars. De transitie naar een nieuwe vorm van stadsontwikkeling lijkt onafwendbaar.
Naast dit alles is de wijk door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed aangewezen als een van de dertig wederopbouw gebieden die van nationaal cultuurhistorisch belang zijn.

De wijk Vrieheide-De Stack bestaat uit twee mijnwerkerskolonies, Nieuw Einde en Versiliënbosch waartussen begin jaren zestig de ‘witte wijk’ Vrieheide is gebouwd. De 837 witte woningen zijn vanaf 1959 gebouwd (architect Peter Sigmond), als eerste ‘modernistische mijnwerkerskolonie’. De woningen werden gebouwd voor hoger kader personeel in o.a. de mijnbouw, de belastingdienst en het pensioenfonds AZL. De wijk werd in een ongekend tempo gebouwd met het ‘vasco’-systeem. Het was een van de eerste wijken met een gietbouw-methode in het zuiden van Nederland.

Waar in de vooroorlogse stedenbouw uitgegaan werd van het gesloten bouwblok, wordt dit in de naoorlogse wijken juist opengebroken. In ruimtelijke zin leidde dit in Vrieheide tot een schakeling van slechts één zeer herkenbaar woningtype (twee verdiepingen op een sokkel). Bijzonder is verder dat het hoogteprofiel bewust is gebruikt om de stedelijke ruimte karakter en vorm te geven. De grote hoeveelheid openbaar groen, nu sterk verwilderd, is hier een integraal onderdeel van deze opzet.

De “witte woningen” in Vrieheide ademen in meerdere opzichten de tijdgeest van begin jaren ’60 van de vorige eeuw uit en is door de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed aangewezen als een van de dertig wederopbouw gebieden die van nationaal cultuurhistorisch belang zijn.

Al geruime tijd bevindt deze bijzondere wijk zich echter in een neerwaartse spiraal onder invloed van demografische en economische ontwikkelingen. Daarmee dreigt dit waardevolle ensemble en de actuele leefbaarheid ernstig in de knel te komen. Dit maakte het denken over een aanpak van deze problemen urgent.

De oorspronkelijk als huurcomplex opgezette wijk is vanaf 1980 grotendeels in particuliere handen gekomen. Hierdoor is een andere wijze van denken vereist dan een reguliere herstructurering. In opdracht van de gemeente Heerlen heeft Humblé Martens samen met BMC onderzoek gedaan naar een transformatie van het gebied met de insteek om dit met particuliere initiatieven tot stand te brengen.

Er is hier sprake van een complexe opgave waarvoor geen pasklare oplossing voorhanden is. Daarom is gekozen om via een ‘proeftuin’ tot kennisontwikkeling te komen. Met andere woorden: met behulp van kleinschalige initiatieven in de praktijk ontdekken welke aanpak werkt voor dit project.

de wijk Vrieheide - De Stack

Daarbij is er een prominente rol voor initiatieven van de bewoners zelf, met name van de particuliere huiseigenaren. Dat was voor alle partijen wennen. Niet meteen plannen te maken, maar beginnen met het opbouwen van vertrouwen tussen de bewoners, overheden en maatschappelijke partijen. Ideeën ontstonden aan de keukentafel in plaats van aan de vergadertafel. Die ideeën variëren van gezamenlijk bouwmaterialen inkopen voor verbouwingen aan de huizen tot budgethulp bij financiële problemen, van het inrichten van een moestuin tot bestrijden van overlast door hondenpoep.

Parallel aan de veelzijdige ontwikkelingen groeide het besef dat een professionele aanpak nodig is. Zakelijke en maatschappelijke partners toonden zich bereid om vanuit hun corebusiness professionaliteit en ervaring toe te voegen aan maatschappelijke initiatieven en projecten.

Om elke activiteit en ontwikkeling uit te tillen boven een eenmalige en willekeurige actie is dit masterplan ontwikkeld. Het biedt steun in het afwegingsproces voor partners (o.a. bewoners, gemeente Heerlen, provincie Limburg, woningstichtingen Weller en Woonpunt, Parkstad Limburg en ministerie BZK) en bij de afweging van kosten en baten. Wat de uitvoering van gemaakte plannen betreft , draagt het masterplan de belangrijkste technieken en tools aan: klantinzicht, storytelling, scenario’s, prototyping en team-samenstelling.

Masterplan 2.0

Bijzonder is dat het planvormingsproces zo is ingericht en uitgewerkt dat bewoners en particuliere eigenaren in alle fases van de planvorming een actieve rol hebben in het proces en daadwerkelijk bijdragen in het tot stand komen ervan.

Vanuit de overheid wordt in planprocessen steeds meer ruimte geboden voor participatie van bewoners. Tegelijkertijd is er een stedelijke bottom-up beweging met tijdelijke parkjes, festivals, theehuizen en stads-apps zonder bemoeienis van een overheid. Deze experimenten kunnen een sterke bijdrage leveren aan stadsontwikkeling, maar blijven vaak nog losse initiatieven.

Buurtbusiness Vrieheide introduceert een uitnodigingsaanpak waarbij vooral ook deze verschillende schaalniveaus en plannings- en actietermijnen bij elkaar gebracht worden tot een ruimtelijke strategie voor de ontwikkeling van de wijk op de langere termijn.

Belangrijk is het besef dat een eenzijdige focus op de fysieke structuur van de stad vaak ten koste gaat van de sociale structuren en leefbaarheid. Vooral in een wijk als Vrieheide-De Stack waar ruimtelijke problemen vaak symptoom zijn van een onderliggende sociaal, maatschappelijke en economische problematiek. Belangrijk is dus de integratie van deze gebieden in het masterplan en zelfs in de uitwerking van de verschillende projecten en initiatieven binnen dit kader.

Besluitvorming rond stedelijke ontwikkelingsprocessen is vaak complex. Met name voor particuliere initiatiefnemers is moeilijk om te overzien of een plan kans van slagen heeft. Om particuliere initiatieven niet te laten stranden in overheidsprocedures is in het masterplan gestreefd naar een heldere en eenvoudige afwegingsstructuur.

Een klassiek masterplan-traject is vaak een lineair proces, gericht op een eenmalige uitvoering van de ontwikkelde maatregelen. Terwijl we in Vrieheide in plaats van een revolutie een evolutie tot stand proberen te brengen. Dus niet kortstondig en op goed geluk, maar dynamisch en stevig ingebed.

Het proces

Buurtbusiness-Energie voor Vrieheide structureert het proces in vijf fasen en een toetsingskader: mobiliseren, begrijpen, ontwerpen, implementeren, managen en de kernwaarden.

Als opmaat naar een participatief proces beginnen we met de fase mobiliseren. Dit gebeurd via het opstellen van een elftal pilots, een proeftuin, waarin de bouwstenen voor het masterplan worden gevonden, vertrouwen wordt opgebouwd en verschillende belanghebbenden met elkaar worden verbonden. De plannen worden niet bedacht aan de vergadertafel op basis van een traditioneel plan van aanpak, maar de bewoners dragen zelf maatschappelijke initiatieven aan, via de methode van storytelling.

De fase van het begrijpen bestaat traditioneel uit een eenmalige analyse van data, al dan niet getoetst in een aantal bijeenkomsten met bewoners. In de methodiek voor Buurtbusiness- Energie voor Vrieheide staat via onderdompeling het daadwerkelijk verwerven van inzicht in de ‘klanten’ doorlopend centraal. Stapsgewijs kwam het eigene, oftewel het DNA van de wijk boven tafel, in al zijn veelkleurigheid.

Dit DNA van de wijk hebben we gevat in een zevental kernwaarden van Vrieheide: Een hechte en diverse gemeenschap, Park- of tuinwijk, Vrije wijk, De witte woningen, Open wijk, Ondernemende wijk en Particulier eigendom. Deze kernwaarden vormen voor het ‘verhaal’ van Vrieheide en daarmee de ruggengraat van het masterplan. Deze zeven kernwaarden verwijzen naar het collectieve geheugen van de bewoners, de partners en de professionals. Zij vormen de ruggengraat voor nieuwe initiatieven in en voor de wijk. Als een initiatief zorgt voor een versterking van een van deze kernwaarden, levert het ook een meerwaarde op voor de wijk. Door langjarig deze kernwaarden te versterken worden de herstructureringsdoelen op het gebied van verdunning, leefbaarheid en duurzaamheid gerealiseerd.

bewonersworkshop

In de fase ontwerpen zoeken we naar mogelijke oplossingen voor de verschillende knelpunten en kansen die in de fase begrijpen naar voren zijn gekomen.

Doelstelling is om de bewoners en ondernemers van Vrieheide mee te laten ontwerpen aan oplossingen voor vaak complexe problemen in hun wijk en dit in de toekomst ook te blijven doen. Door het proces van ontwerpen expliciet te maken kunnen we dit bereiken. We tonen niet alleen de uiteindelijke oplossingsrichtingen, maar ook de ingrediënten waaruit deze zijn opgebouwd. Deze ingrediënten noemen we scenario’s en hiermee kunnen zowel de professionals als de niet-professionals nieuwe recepten (oplossingen) samenstellen. Hierdoor kan deze werkwijze ook in de toekomst weer herhaald worden. Grondige doorrekening van de kosten van deze scenario’s maakt de realiteitswaarde, en daarmee de haalbaarheid, duidelijk van de hierop gebaseerde oplossingsrichtingen. Deze oplossingsrichtingen vallen deels onder de kerntaken van de gemeente en/of woningcorporaties, terwijl andere tot uitvoer gebracht zullen worden door particuliere initiatiefnemers.

Door oplossingsvoorstellen te toetsen aan de kernwaarden en niet op te laten gaan in een complex planvormingsproces, maken we het werken aan de wijk ook voor de particuliere eigenaren overzichtelijk en haalbaar. Dit zorgt dat ook in de toekomst de nu opgebouwde dynamiek vastgehouden en versterkt kan worden en niet verzandt in complexe trajecten.

De vierde fase, implementeren onderscheidt zich doordat, van alle activiteiten van tevoren is vastgesteld dat ze zullen werken in de praktijk. Bijzonder is ook dat de activiteiten niet alleen door gemeente en corporaties worden uitgevoerd, maar ook door de bewoners zelf.

Sociaal, economisch en maatschappelijke ontwikkelingen vragen om keuzes te maken uit een veelheid aan projecten en maatschappelijke initiatieven binnen steeds veranderende condities. Om focus aan te brengen in de portfolio van mogelijke projecten en initiatieven en de juiste keuzes te maken zijn handvaten aanreikt in het masterplan gebaseerd op de kernwaarden.

Bij de vijfde en slotfase van Buurtbusiness – Energie voor Vrieheide, managen, gaat het om portfoliomanagement. Proactieve respons op ontwikkelingen uit de wijk wordt steeds belangrijker. Daarom wordt een ‘portfolio’ van gewenste maatschappelijke initiatieven en projecten gemanaged. De reacties in de wijk en haar omgeving worden scherp gemonitord en kunnen zo voortdurend leiden tot aanpassingen, bijsturing en starten van nieuwe maatschappelijke initiatieven en projecten. Buurtbusiness - Energie voor Vrieheide laat zien dat consequente ruimte voor flexibiliteit in denken en doen, leidt tot meer maatschappelijke waarde dan de statische plannen waarvan gewoonlijk sprake is bij wijkvernieuwing.

Uitvoering

Van de ‘portfolio’ van gewenste maatschappelijke initiatieven en projecten zijn inmiddels een aantal tot uitvoer gebracht.

Een maatschappelijk initiatief dat vanuit de bewonerscoöperatie wordt verkent is de verduurzaming van de witte woningen. Dit is een initiatief dat zowel op individueel effect sorteert in comfort, financiële armslag als ook op wijkniveau doordat het achterstallig onderhoud wordt aangepakt dat nu een enorme impact heeft op de uitstraling van de wijk als geheel.

Samen met de Rabobank en de bewonerscoöperatie is een intitiatief gestart om mensen uit de wijk op te leiden tot budgetcoaches. Deze coaches kunnen vervolgens gezinnen in Vrieheide helpen hun financiële situatie weer op orde te krijgen.

het rijksmonument de Christus Koning Kerk van de architect Franchamps

Een van de parels van Vrieheide is het jong monument de Christus Koningkerk, die van oudsher altijd een centrale rol vervulde. Sinds het gebouw niet meer dienst doet als kerk is niet alleen het gebouw in verval geraakt, maar ook haar directe omgeving. De gemeente Heerlen heeft besloten haar archief hier naartoe te verplaatsen. Daarmee krijgt de kerk opnieuw een openbare functie. Tegelijkertijd hebben bewoners samen met enkele professionals een plan ontwikkeld voor de ruimte rond de kerk. Hierdoor straalt dit deel van de wijk weer.

Een ander project is de herinrichting en het opschonen van de sterk verwilderde en verrommelde groene tussengebieden, de bosschages, in nauw contact met de direct omwonenden. Zo krijgt de wijk zijn bijzondere parkachtige kwaliteit weer terug.

Een lopend project is het opstellen van een beeldkwaliteitsplan. Vanwege de bijzondere stedenbouwkundige opzet is reguliere regelgeving hieromtrent niet toereikend en is niet altijd duidelijk wat nu wel en niet mogelijk of wenselijk is in de wijk. Na jaren van afwezigheid wordt ook de handhaving hierop weer gestart, dit uitdrukkelijk ook op verzoek van veel bewoners. Doel is om de verrommeling een halt toe te roepen en juist de bijzondere wijkstructuur weer zichtbaar te maken. De ontwikkeling van de visie op beeldkwaliteit wordt hierom dan ook samen met de handhavers in de wijk zelf opgepakt.

Bijzonder hierbij is dat de vrijheid in vormgeving van de eigen woning zoals dit ook in de kernwaarde ‘Vrije wijk’ is vastgelegd wordt gerespecteerd. Er wordt geen poging gedaan om het originele ontwerp weer in zijn oorspronkelijke staat te herstellen, maar er is gezocht naar wat er minimaal vastgelegd moet worden om de kwaliteiten van de wijk weer zichtbaar te maken. Hiernaast worden ook enkele inspiraties aangedragen om te laten zien hoe het ook kan.

terug naar het overzichtvolgend project